• Tajik
  • Русский
  • English

 

МЕРОСИ ТАЪРИХИИ  ТОҶИКИСТОН

 

          Тоҷикистон - яке аз қадимтарин давлатҳои ҷаҳон ба ҳисоб меравад. Ҳанӯз пеш аз миёнаи ҳазорсолаи якуми пеш аз милод дар ҳудуди Тоҷикистони муосир  суғдиён ва бохтариён, ки давлатҳои машҳури худро дар замонҳои қадим бо номи Суғдиён ва Бохтариён таъсис дода буданд, маскун буданд. Дар асри VI пеш аз милод ин ҳудуд бо ҳокимияти форсии Аҳмадониён забт карда шуда буд, аммо аллакай дар асри IV пеш аз милод ҳокимияти Аҳмадониён зери зарбаҳои лашкари Искандари Мақдунӣ, ки Суғдиёну Бохтариёнро (бо душвориҳои сахт) забт кардаанд, афтод. Дар асри I пеш аз милод дар ин ҷо давлати нави пуриқтидор - Ҳокимияти Кушониён ташаккул ёфт ва пас аз пошхурии он дар асри III пеш аз милод Суғдиён  ва Бохтариён дар як муддати кӯтоҳ зери ҳукмронии ҳокимияти Сосониён қарор гирифтанд. Пас аз пошхурии он ҳудуди кишвар борҳо аз ҷониби империяҳои тавоно - аз сулолаи Сомониён (солҳои 875-999) ва ҳокимияти муғулҳо Темур  (Темури ланг) то хонигарии аморати Бухоро ва ҳокимияти Руссия "аз даст ба даст" гузашт.

              Дар қаламрави Тоҷикистони муосир шаҳрҳои қадимаи Панҷакент (аз асри VI инҷониб маълум аст), Хуҷанд, Уро-Теппа (то кунун бо маҳсулоти ҳунармандони маҳаллӣ маъруф мебошад), Исфара, Конибодом ва ғайра ҷой гирифтаанд. Мероси таърихӣ ва фарҳангии Тоҷикистон инчунин ёдгориҳои меъмории шаҳрҳои ҳамсоя - Ӯзбекистон (Самарқанд, Бухоро ва ғайра) мебошанд, ки бо он Тоҷикистон муддатҳои тӯлонӣ як давлатро ташкил медод. Қобили қайд аст, ки дар худи Тоҷикистон чунин ёдгориҳои таърихӣ ба монанди қалъаи Ҳисор, мақбараи Хоҷа Машҳад, Аҷина-Теппа бо боқимондаи монастирҳои буддоии асрҳои VII-VIII -ум

 

 

 

Шаҳрҳои асосӣ ва таърихии Тоҷикистон

ДУШАНБЕ

 

         Шаҳри Душанбе бо вуҷуди он ки ба назар ғайриоддӣ менамояд, шаҳри қадимӣ ва ҳамзамон нисбатан ҷавон аст. Ин далелро бостоншиносон тасдиқ ва дар амал собит сохтаанд. Душанбе таърихи қадимаи ҳазорсолаи ба умқи асрҳо рафтаро дорад, аммо танҳо дар соли 1929 Душанбе расман пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон гардид, ки инро ҳуҷҷатҳои дар Бойгонии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзшуда тасдиқ менамоянд. Дар даврони пеш аз инқилоб дар қаламрави шаҳри Душанбе се деҳаи на он қадар калон мавҷуд буд: Сари Осиё, Шоҳмансур ва Душанбе.

 

 

ХУҶАНД

 

         Хуҷанд дар қатори чунин шаҳрҳо ба монанди  Бухоро ва Самарқанд, яке аз маъруфтарин тамаддуни марказҳои илм ва фарҳанги Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад, ки аз замонҳои қадим бо меҳмоннавозӣ, олимон ва ҳунармандону косибони боистеъдоди худ ҳамаро ҷалб менамуд.

     Дар сарчашмаҳои таърихӣ он аз асри 7 маълум аст. Шаҳр бо такягоҳҳои қадимии асримиёнагӣ, инчунин масҷид-оромгоҳи Шайх Муслехиддин (асрҳои 17-18) таваҷҷуҳи сайёҳонро ба худ  ҷалб менамояд. Хуҷанд таърихи бойи чандинасра дорад. Дар гузашта олимон, шоирон ва нависандагон онро "Тоҷи ҷаҳон" меномиданд.

 

 

ПАНҶАКЕНТ

 

         Панҷакент яке аз қадимтарин шаҳрҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад, ки таърихи он 5500 солро ташкил менамояд.   Бо забони русӣ он бо номи "Панҷ деҳа" тарҷума шудааст. Эҳтимол меравад, ки маҳз таърихи ин шаҳри аҷиб бо панҷ деҳаее, ки як вақтҳо дар ин қаламрав ҷойгир буданд, сар шудааст.

       Панҷакент дар асрҳои 5 - 8 пеш аз милод яке аз муҳимтарин марказҳои фарҳангӣ ва ҳунармандии Суғдиёни Зардуштӣ ба ҳисоб мерафт. Шаҳри он замонро ҳатто "Помпейи Осиёи Миёна" меномиданд, ки  ин хеле аҷиб ва ғайриоддӣ буд.

 

 

ИСТАРАВШАН

            Истаравшан дар асри 6 пеш аз милод аз ҷониби подшоҳи форс Кир, ки аз сулолаи Аҳеменҳо буд,  таъсис ёфтааст. Бо амри ӯ, шаҳрак дар мавзеи шаҳри муосир бунёд гардида, бо се қатор деворҳо ва такягоҳҳо мустаҳкам карда шудааст. «Подшоҳи подшоҳон» Кир (солҳои 529-559 пеш аз милод) шаҳри навро ба шарафи худ, яъне Киропол (ва ё Курушкада) номгузорӣ намуд.

      Маҳз пайдоиш ва рушди истеҳсолот, тиҷорати ҳунармандӣ Кирополро машҳур намуд. Замоне, ки Искандари Мақдунӣ Осиёи Марказиро забт кард (дар асри 4 пеш аз милод), Курушкада аллакай шаҳри калон ва пурқудрат буд.

 

 

 

ҲИСОР

 

      Таърихи шаҳри муосири Ҳисор бо шаҳри бостонии Ҳисор, ки имрӯзҳо мавзеъи таърихӣ аст, ифтихори тамоми халқи тоҷик мебошад. Таърихи ин макон иттилоъ медиҳад, ки одамон дар ин ҷо 40 ҳазор сол қабл зиндагӣ мекарданд. Ва мавҷудияти мероси фарҳангии тоҷик дар шахсияти фарҳанги Ҳисор беш аз се ҳазорсоларо ташкил менамояд.

            Бори аввал калимаи "Ҳисор" ҳамчун номи деҳа, шаҳр ва ё маркази маъмурӣ дар асри 11 ёдрас шудааст. Он замон ин калима шаҳреро ифода менамуд, ки дар он ҷо қӯшунҳои давлатӣ ҷойгир ва ҳунармандӣ рушд кардааст.

 

 

КУЛОБ

 

         Номи муосири шаҳри Кӯлоб бори аввал дар асри 13 пайдо шудааст. Тӯли чандин асрҳо он яке аз марказҳои муҳими сиёсӣ, тиҷоратӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии вилояти Хатлони Тоҷикистони муосир ба ҳисоб мерафт.

         Шаҳр дар яке аз роҳҳои Шоҳроҳи Абрешим ҷойгир буд ва бо бисёр кишварҳои Шарқу Ғарб робитаҳои зичи тиҷоратӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ дошт. Дар давраи асрҳои миёна шаҳр маркази бекигарии Кӯлоб дар хонигарии Бухоро буда, яке аз марказҳои муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ ба ҳисоб мерафт.

 

 

БОХТАР

 

            Шаҳри Тоҷикистон - Қӯрғонтеппа дар қисми болоии водии Вахш 100 км дар ҷанубу шарқи пойтахти ҷумҳурӣ - шаҳри Душанбе ҷойгир аст. Шаҳр маркази маъмурии вилояти Хатлон дар ҷумҳурӣ мебошад. Вақти дақиқи пайдоиши шаҳр маълум нест. Тибқи баъзе маълумотҳо ин шаҳр гӯё дар асри 4-уми пеш аз милод пайдо шудааст, дар баъзе маълумотҳо онро дертар арзёбӣ менамоянд.  Ҳудуде, ки имрӯз шаҳри муосир ҷойгир аст, бо номи Хутталон маълум буд ва худи мардум ин шаҳрро ҳамчун Леваканд ва ё Вахш медонистанд. Он давраҳо ин макон бо тирандозони моҳир ва зоти гӯсфандони махсус машҳур буд

 

 

ХОРУҒ

 

          Хоруғ - шаҳрест, ки дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷойгир аст, маркази маъмурии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон мебошад. Инчунин аввалин шаҳре мебошад, ки  шоҳроҳи Бузурги Помир аз он оғоз мешавад. Хоруғ мақоми шаҳрро танҳо дар соли 1932 ба даст овардааст. Он дар дараи чуқур дар баландии 2200 метр, на дуртар аз шохоби дарёи Ғунт ба Панҷ, 525 километр аз пойтахти ҷумҳурӣ-шаҳри Душанбе ҷойгир гардиааст. Ба туфайли дар дараи чуқур ҷойгир буданаш шаҳр аз шамолҳои сахт ва ҳарорати хунук дар мавсими зимистон муҳофизат карда мешавад; тобистон одатан гарм ва хушк аст.

 

 

КӮҲҲОИ ФОН

 

          Кӯҳҳои Фон ин воқеан кишвари кӯҳистони беназир мебошад, ки номи қадимиии он ҳамчун Кӯҳистон садо медиҳад. Бо забони форсӣ калимаи "Кӯҳистон" чун “Кишвари кӯҳҳо” тарҷума шудааст. Он дар Осиёи Миёна (Тоҷикистон), дар ҳамбастагии ду қаторкӯҳи калон - Зарафшон ва Ҳисор - дар низоми куҳҳои Помиру Олой, дар масофаи 120 км дуртар аз шаҳри қадимаи машҳури сайёҳӣ Самарқанд ҷойгир аст. Маҳз аз ҳамин ҷо оғоз кардани сафар ба кишвари пурасрори Кӯҳистон, ки дар навбати худ шумораи зиёди сайёҳони кунҷкобро ба Самарқанд ҷалб мекунад, ки мехоҳанд на танҳо ба Кӯҳистон ташриф оранд, балки бо чашми худ Мароканди бостониро бубинанд.

 

 

ШОҲРОҲИ ПОМИР

 

      Шоҳроҳи Помир – ин роҳи автомобилгарди мумфарши куҳӣ мебошад, ки дарозии зиёда аз 700 километрро ташкил медиҳад. Он аз шаҳри Хоруғи Тоҷикистон оғоз ёфта, қад-қади сарҳади Афғонистон ва Хитой оғоз меёбад ва дар шаҳри Оши Ҷумҳурии Қирғизистон ба анҷом мерасад. Ин роҳ пешгӯинашаванда ва саҳроӣ аст - якчанд ағбаҳо бо баландии зиёда аз 4000 метр мавҷуданд, қариб ки пурра хизматрасониҳои инфрасохторӣ вуҷуд надоранд. Аз ин рӯ беҳтараш дар ин шоҳроҳ ба садама дучор набояд шуд ва ё шуморо "шахсе" ҳамроҳӣ намояд, ки ҳадди аққал дар кори мошинҳо чизеро мефаҳмад, инчунин захира кардани сӯзишвориро фаромӯш накунед.

 

 

 ДОЛОНИ ВАХОН